ENRIQUE VILA-MATAS /TREGIMI DHE ROMANI

Tregimet më magjepsëse janë ato ku gjëja më e rëndësishme nuk tregohet, në mënyrë që ta lejojë lexuesin të shkruajë ai vetë një tregim të tijin
Është thënë gjithçka mbi tregimin, për të mos folur për jetën; disa gjera – siç edhe është logjike – më pak fatkeqe se të tjerat, edhe pse siç thoshte Uallace Stevens, e vërteta s’ka shumë rëndësi. Në çdo rast, mes frazave më të goditura më kujtohet njëra ku thuhet se një tregim është si ajo poezia e Shelley-t, në të cilën imitohet rrufeja e shkurtër dhe e shndritshme që tallet me natën. Mes atyre më fatkeqe, njëra ku thuhej se tregimi është si një fluturim zogjsh midis dy fushave të ndara nga një gardh, në krahasim me fluturimin e patave nga ishulli i Terranovës në Florida. Absurdi i kësaj meseleje është se të dyja frazat i ka thënë i njëjti njeri, tregimtari Arturo Vivante. Në përgjigje të pyetjes së disa gazetarëve venezuelas, Cela thotë se ndryshimi midis romanit dhe tregimit është vetëm në përmasat e njërit dhe te tjetrit: “Një roman është rritur dhe një tregim jo”. Preferoj ta harroj një koment kaq të hollë dhe të kujtoj Ana Maria Matute, që thotë se tregimi është një endacak, dhe se mbi këtë përfytyrim ka ngritur një nga tregimet më të bukur të letërsisë spanjolle. Për Kortasar-in tregimi është si një lloj hapje përrallore e asaj që është e vogël drejt asaj që është e madhe, që do të thotë se ngasja e qenies njerëzore për t’u interesuar për detajet e ka çuar atë të bëjë gjëra të mëdha. Ka nga ata që e shohin tregimin si një vijë të drejtë që ndërpritet pa paralajmërim – në atë drejtim do të shkonin për shembull tregimet shembullore tek Dublinasit e Xhojsit – dhe ka nga ata veç, që besojnë se tregimi duhet të jetë rrethor, gati i mbyllur, stil Poe.
Ka që mendojnë—dhe unë jam një nga këta—se në kohë makthesh si këto që na ka rënë në hise të jetojmë, të gjithë kemi nevojë për gënjeshtra dhe që romani është një vend i mirë për t’i mbledhur, ndërsa tregimi është një lloj fleshi me një lidhje kurioze dhe të çuditshme me realitetin. Sepse tregimit i nënshtrohet një dëshire për të thënë të vërtetën që largohet qoftë nga disa artifice letrare qoftë nga çfarëdolloj dispozitivi romanesk. Tregimet janë si disa këngë të lehta që thonë të vërtetën. Tregimi më i mirë që kam lexuar në jetën time është ndoshta “Luvina” i Juan Rulfo-s, një udhëtim m’u në qendër të vetë trishtimit, një inkursion në fshatin ku ditët janë të ftohta po aq sa netët dhe vesa ngurtësohet në qiell para se të bjerë mbi tokë. Luvina është një vend ku struket trishtimi, ku s’ka një pemë dhe asgjë të gjelbër sa për të shplodhur sytë, gjithçka e mbështjelle nga një mjegull e turbullt. Meqë përmenda tregimin tim të preferuar, do të duhet të shtoj ndonjë titull më shumë: Macja në shi, i Heminguej-it, Një ditë e përkryer për peshqit-banane, i Salinger-it, Të vdekurit, i Xhojs-it, Alef, i Borges-it, Ionic, i Çehov-it, dhe Procesi, i Kafkës.
S’kam asgjë kundër romaneve, por tregimi, duke u gjendur në lartësira të mëdha dhe duke qenë kushëri me të vërtetën, i përket traditës së rrezikut në përpjekjen e tij gjithmonë të lëvizshme për të vizatuar shkurtimisht jetën e shkurtër. Nuk kam asgjë kundër romaneve, por është mirë të thuhet qartë se siç thotë Merino, vetëm kush lexon tregime dhe poezi përveç romaneve është më të vërtetë një lexues i mirë letrar. Askujt nuk ia rekomandoj të teorizojë tepër mbi tregimin. Provën e faktit që është e pakëshillueshme e gjejmë në bezdinë që kanë tregimtarët kur i kërkojnë të përshkruajnë poetikën e tregimit. Deklarata e poetikës më bindëse që kam lexuar ndonjëherë është ajo e Tobias Uolff, që, pyetjes se cili ishte vizioni i tij mbi tregimin, iu përgjigj duke treguar udhëtimin e tij të dikurshëm për në Uashington: ishte në udhëtim prej dy ditësh dhe ishte shumë i lodhur. Në krah të tij ishte ulur një grua, një gjermane me një biletë që kushedi se ku shkonte, e cila nuk pushonte kurrë së foluri. Ai mezi kuptonte çfarë thoshte gjermania, por kur kapte diçka, kuptonte se ishte e çmendur. Ajo më në fund pushoi pak kur arritën në Richmond, tashmë ishte natë vonë. Autobusi shkonte për në stacion duke kaluar nëpër rrugë të zymta dhe, kur arriti në kthesë, atje nën dritën e një llambe, panë një burrë të bardhë bashke me një të zezë. Ajo mbante një fustan të verdhë dhe në krahë një bebe, ndërsa ai e kishte kokën të përkulur prapa dhe qeshte. Nëpër këmbët e tyre kishte xhama të thyer. Uolff-i kuptoi se diçka po ndodhte, gjë që e bëri të ngrihej për të parë më mirë: “Ç’është gjithë kjo? Ç’po ndodh këtu? Jam i lodhur, autobusi po merr shpejtësi dhe kjo e çmendura këtu në krah është gati ta lëshojë përsëri gjuhën”.
Çfarë është e gjithë kjo? Ç’po ndodh këtu? Asgjë, është një tregim. Mbase vetëm me një tjetër tregim mund të shpjegohet çfarë është një tregim. Tregimi provon dyshimin se më e pakta është më shumë. Tregimet më magjepsëse janë ato ku gjëja më e rëndësishme nuk tregohet, në mënyrë që ta lejojë lexuesin të shkruajë ai vetë një tregim të tijin. Një tip tregimi po aq magjepse është ai i ndërtuar për të nxjerrë artificialisht diçka të fshehtë, dhe që riprodhon kërkimin e përsëritur të një eksperience unike që na lejon të dallojmë, nën sipërfaqen e veshur të jetës, një të vërtetë të fshehtë. “Vizionin rastësor që na bën të zbulojmë të panjohurën, jo në një tokë të largët të paeksploruar, por në vetë zemrën e asaj që është e drejtpërdrejtë” thoshte Rimbaud.

Comments are closed.

%d bloggers like this:

By continuing to use the site, you agree to the use of cookies. more information

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close